เราคุยกันไปแล้วว่าสาเหตุที่ทำให้หมาฟังเราในบ้าน แต่ออกจากบ้านแล้วหูดับนั้นเกิดจากการที่เวลามีสิ่งเร้ามาก ๆ สมองหมาในส่วนที่เป็นสตินั้นจะไม่ทำงาน และหมาจะใช้สมองในส่วนของสัญชาตญาณเพื่อตอบสนองแทน
วันนี้ Dogology จะชวนลงลึกให้มากขึ้นครับว่าสองโหมดการทำงานหลักของสมองหมา ที่เรียกว่า สมองส่วนคิด (Thinking Brain) และ สมองส่วนตอบสนอง (Reacting Brain) คืออะไรยังไง
รู้จักกับสมองทั้งสองส่วน
ทั้งสุนัขและมนุษย์มีสมองส่วนความคิดหลัก ๆ 2 ส่วนที่ทำงานควบคู่กัน ซึ่งไม่ใช่สมองซีกซ้าย ซีกขวา แต่คือสมองส่วนความคิด (Prefrontal Cortex) กับสมองส่วนสัญชาติญาณ (Limbic System)
1. สมองส่วนคิด (Thinking Brain): ผู้บริหาร
- คืออะไร: ระบบการตัดสินใจที่ขึ้นกับสมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ซึ่งเป็นส่วนที่ใช้เหตุผล, การเรียนรู้, การตัดสินใจ, และการควบคุมตนเอง
- ทำงานเมื่อไหร่: จะทำงานได้ดีที่สุดเมื่อสุนัขอยู่ในสภาวะที่ สงบและผ่อนคลาย ระดับความตื่นตัว (Arousal) ไม่มาก นี่คือช่วงเวลาทองของการฝึก, การเรียนรู้คำสั่งใหม่ๆ, หรือการแก้ปัญหา เช่น การเล่นของเล่นฝึกสมอง
- เมื่อทำงาน: เมื่อสมองส่วนนี้ทำงาน สุนัขจะสามารถรับฟังคำสั่ง, ประเมินทางเลือก, และเลือกที่จะทำพฤติกรรมที่เราสอนได้ เช่น เลือกที่จะนั่งรอแทนการกระโจนเข้าหาอาหาร
2. สมองส่วนตอบสนอง (Reacting Brain): ทหาร
- คืออะไร: ระบบการตัดสินใจที่ขึ้นกับสมองส่วนสัญชาติญาณ (Limbic System) ซึ่งเน้นการทำงานรวดเร็วและเป็นอัตโนมัติ
- ทำงานเมื่อไหร่: จะเข้าควบคุมทันทีเมื่อสุนัขเจอสถานการณ์ที่ น่าตื่นเต้นสุด, น่ากลัว, หรือรู้สึกว่าถูกคุกคาม
- เมื่อทำงาน: เมื่อสมองส่วนนี้ทำงาน การตัดสินใจจะเหลือเพียงแค่สัญชาตญาณพื้นฐานเพื่อเอาตัวรอด หรือที่เรียกว่า 4Fs: Fight (สู้), Flight (หนี), Freeze (นิ่ง), หรือ Fool Around (ทำตัวตลกกลบเกลื่อน) ในโหมดนี้ สุนัขจะไม่ได้ “คิด” แต่เขาจะ “ตอบสนอง” ทันที
ความสัมพันธ์ของสมองทั้งสองส่วนนี้เปรียบเสมือนการมีผู้บริหารกับทหารอยู่ในห้องบัญชาการเดียวกันครับ ในสภาวะปกติผู้บริหารจะเป็นคนคุมเกม หมาจะคิดเป็นเหตุเป็นผลและใจเย็น
แต่เมื่อไหร่ก็ตามที่มี “วิกฤติ” เกิดขึ้น (เช่น เจอหมาที่เห่าเสียงดัง) ระดับความตื่นตัว (Arousal) ของหมาจะพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว เมื่อถึงจุดหนึ่ง สมองจะทำการ “สับสวิตช์ฉุกเฉิน” ทันทีครับ!
เมื่อสมองสับสวิทซ์ฉุกเฉินทหาร (Reacting Brain) จะเข้ามายึดอำนาจแบบเบ็ดเสร็จเพื่อจัดการกับวิกฤตินั้นด้วยการตอบสนองที่ฉับไว ในระหว่างนี้สมองผู้บริหารเสมือนถูกจับไปปรับทัศนคติ และไม่มีอำนาจในการตัดสินใจใดๆ ทั้งสิ้น จนกว่าวิกฤติจะผ่านพ้นไป
“หมาทำไม่ได้” ไม่ใช่ “ดื้อ”
สิ่งสำคัญที่สุดที่เราต้องเข้าใจคือ ในขณะที่สุนัขอยู่ในโหมดตอบสนอง (Reacting Brain) หมา “ไม่สามารถ” ประมวลผลคำสั่งที่ซับซ้อนหรือใช้เหตุผลเพื่อควบคุมตัวเองได้ มันไม่ใช่ว่าเขา “ไม่อยากฟัง” หรือ “ตั้งใจดื้อ” แต่สมองส่วนที่ใช้ในการรับฟังและตัดสินใจนั้นถูกตัดการเชื่อมต่อไปชั่วคราว
ฝึกการปล่อยวาง และสร้างนิสัยที่ดี
เราช่วยหมาเราได้ด้วยการโฟกัสกับสมองทั้งสองส่วนครับ ด้วยการ ฝึกการปล่อยวาง (Disengagement) ให้หมาอยู่ในโหมดความคิดได้มากขึ้น ก่อนหน้านี้เราได้มีพูดถึงการฝึกปล่อยวางไปแล้ว สามารถตามไปอ่านได้ครับ
อีก Mindset หนึ่งที่จะช่วยได้คือการฝึกความสงบ (Calmness) ที่จะช่วยให้หมาประคองสติตัวเองได้อย่างสม่ำเสมอมากขึ้น และเข้าสู่โหมด Reacting Brain ยากขึ้น อ่านรายละเอียดได้ที่
อีกทางหนึ่งที่ควรทำควบคู่คือการสร้างนิสัย (Habit) ให้หมาตอบสนองได้ในสถานการณ์คับขัน การบอกให้หมานั่งนั้นหมาทำโดยใช้ความคิด แต่เมื่อใช้ฝึกด้วยรางวัลไปนาน ๆการนั่งตามคำบอกจะกลายเป็นนิสัย (Habit) หรือแบบแผนพฤติกรรม และความพิเศษของนิสัยคือมันถูกจัดเก็บโดยสมองส่วน Limbic System หรือสมองส่วนตอบสนอง นั่นหมายความว่าอะไรก็ตามที่เราฝึกจนเป็นนิสัยแล้วนั้น หมาจะทำได้เองโดยไม่ต้องใช้ความคิดเลย !