หมาเลียเท้าตลอดเวลา ไม่ใช่แค่นิสัย แต่เป็นอาการที่ควรใส่ใจ

“เลียอีกแล้ว… เลียอะไรนักหนา” หมาบางตัวเลียเท้าตัวเองจดจ่อเป็นชั่วโมง บางตัวเลียจนเหลือคราบสีน้ำตาลตามขนเท้าและกลิ่นแปลกระหว่างนิ้ว โดยเกือบทั้งหมดของพฤติกรรมแบบนี้มีจุดเริ่มต้นจากด้านกายภาพ แต่ก็สามารถพัฒนาเป็นพฤติกรรมได้ด้วยเช่นกัน วันนี้เรามาดูสาเหตุ และวิธีจัดการกันครับ

ทำไมเป็น “เท้า” ?

เท้าของหมาเป็นหนึ่งในส่วนของร่างกายที่พิเศษที่สุด ทั้งทางกายวิภาคและทางพฤติกรรม

ตรงอุ้งเท้าคือจุดเดียวของร่างกายที่หมามีต่อมเหงื่อแบบเดียวกับเรา ผลิตเหงื่อใสออกตรงสู่ผิวเลย ไม่ผ่านรูขุมขนเหมือนส่วนอื่น ใช้ระบายความร้อนเหมือนฝ่ามือเรา และในเวลาเดียวกัน ก็เป็นจุดที่ความชื้นสะสมง่ายที่สุด โดยเฉพาะระหว่างซอกนิ้วที่อากาศไม่ค่อยถ่ายเท

ใต้ผิวอุ้งเท้ายังเต็มไปด้วยปลายประสาทรับสัมผัสครบทุกประเภท เซลล์รับแรงกด เซลล์รับการสั่นสะเทือน เซลล์รับการยืดและเลื่อน เพราะเท้าคือจุดที่หมาใช้รับน้ำหนักและรับโลก ความรู้สึกผิดปกติเล็ก ๆ ในบริเวณนี้จึงถูกขยายในระบบประสาทมากกว่าจุดอื่นของร่างกาย คันนิด ๆ บนเท้าเหมือนคันมาก ๆ บนผิวหลัง

แล้วก็มีต่อมที่หลายคนไม่รู้ว่ามี ต่อมกลิ่นระหว่างนิ้วและในอุ้งเท้า ที่หมาตัวอื่นได้กลิ่นและจดจำเจ้าของกลิ่นได้ การที่หมาเลียเท้าจึงไม่ใช่แค่เรื่องสะอาด มันคือการจัดการบริเวณที่มีทั้งเหงื่อ กลิ่น และความรู้สึกพิเศษทั้งหมดของร่างกายรวมไว้ที่จุดเดียว

เมื่อบวกกับข้อเท็จจริงที่ว่า เท้าหน้าคือจุดที่ปากของหมาเข้าถึงง่ายที่สุดในขณะที่ตัวเองอยู่นิ่ง ๆ จึงเป็นเรื่องธรรมดาที่เท้าจะกลายเป็นเป้าหมายแรกของพฤติกรรมเลียเมื่อไหร่ที่มีอะไรผิดปกติเกิดขึ้นในร่างกายครับ

เลียเพราะคัน คันเพราะเลีย

จุดสำคัญของพฤติกรรมเลียเท้าซ้ำ ๆ ไม่ได้อยู่ที่ว่ามันเริ่มจากอะไร แต่อยู่ที่ว่าวงจรมันเลี้ยงตัวเองได้ยังไง

จุดเริ่มต้นอาจจะเป็นภูมิแพ้ที่ทำให้คัน อาจจะเป็นเศษหญ้าติด อาจจะเป็นข้อต่อที่ปวดข้างใต้ผิว เริ่มแรกหมาเลียเพื่อตอบสนองสิ่งนั้น พอเลียไปสักพัก ผิวหนังตรงนั้นเริ่มสึก เกราะป้องกันผิวเสียหาย เชื้อแบคทีเรียและยีสต์ที่ปกติอยู่บนผิวก็เริ่มเติบโตเกินขนาด ความอักเสบเพิ่มขึ้น คันมากขึ้น เลียมากขึ้นไปอีก

ในขณะเดียวกัน การเลียเองก็ปล่อยสารเอนดอร์ฟินในสมองของหมา ทำให้รู้สึกสบายแว่บหนึ่งทุกครั้งที่เลีย พฤติกรรมเลยกลายเป็นรางวัลในตัวมันเอง ไม่ต่างกับคนที่กัดเล็บตอนเครียด ไม่ได้สนุก แต่ทำเพราะมันปลอบใจ

เมื่อวงจรนี้เดินสะสมไปนาน ๆ บางตัวก็ไปต่อจนถึงจุดที่ต้นเหตุเดิมหายไปแล้ว แต่พฤติกรรมยังอยู่ กลายเป็นนิสัยที่ฝังลงในสมองส่วนที่ควบคุมการเคลื่อนไหวซ้ำ ๆ ในสุนัขบางสายพันธุ์ โดยเฉพาะ Doberman, Labrador, Golden Retriever, German Shepherd มีหลักฐานทางพันธุกรรมและการสแกนสมองว่าพวกเขามีโอกาสติดวงจรนี้สูงกว่าสายพันธุ์อื่น แต่ในหมาทั่วไป จุดเริ่มต้นเกือบทั้งหมดยังเป็นเรื่องทางกายภาพ ไม่ใช่เรื่องทางพฤติกรรมล้วน ๆ

หมาเลียเท้าแบบไหน บอกอะไร

วิธีที่เร็วที่สุดในการเดาว่าสาเหตุน่าจะมาจากไหน คือดูที่รูปแบบของการเลียก่อนจะรีบไปคิดถึงเรื่องอารมณ์

โดยส่วนใหญ่ภาพที่พบบ่อยที่สุดคือคอลัมน์ซ้าย เลียทั้งสองข้าง มีคราบน้ำลายเหลือง ๆ บนขน บางทีมีกลิ่นยีสต์ระหว่างนิ้ว และเจ้าของก็มักจะสังเกตว่าหมาเกาหู หรือสั่นหัวบ่อยร่วมด้วย ภาพแบบนี้คือภูมิแพ้ผิวหนัง ไม่ใช่นิสัย

จุดที่เจ้าของพลาดที่สุดคือการทำความสะอาดเท้าที่ดูเหมือนปกติ หมาที่เลียเท้าเป็นชั่วโมงทุกเย็นแล้วเจ้าของรู้สึกว่าก็แค่เลียเล่น แต่จริง ๆ แล้วคืออาจเป็นสัญญาณของภูมิแพ้ครับ

อากาศไทยซ้ำเติมยังไง

ในประเทศที่ความชื้นสูงเกือบทั้งปี และฤดูฝนยาวหลายเดือน ปัญหาหมาเลียเท้าจะหนักกว่าในประเทศหนาว ด้วยสามเหตุผล

หนึ่ง ยีสต์ Malassezia ที่อาศัยอยู่บนผิวหนังของหมาทุกตัวอยู่แล้ว เจริญเติบโตได้ดีในความชื้น ซอกระหว่างนิ้วเท้าที่อบและชื้นตลอดเวลาในบ้านที่ไม่ค่อยมีแอร์ คือสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมที่สุดสำหรับการเติบโตเกินขนาด หมาที่อยู่บ้านปูนเย็น ๆ มักจะเจอปัญหานี้น้อยกว่าหมาที่นอนบนพื้นที่ความชื้นสูง

สอง พื้นซีเมนต์และยางมะตอยช่วงบ่ายฤดูร้อนทำให้อุณหภูมิพื้นเกิน 50 องศาเซลเซียส อุ้งเท้าที่ไหม้แม้แค่เล็กน้อยจากการเดินบนพื้นร้อน เป็นต้นเหตุของอาการเลียที่หลายเจ้าของไม่รู้ที่มา เพราะรอยไหม้ระดับเบาไม่เห็นด้วยตา แต่หมารู้สึกได้

สาม เกสรและฝุ่นในอากาศไม่มีฤดูพักให้ผิวหนังของหมาได้หายใจ ในประเทศที่มีฤดูหนาวจริง ๆ ภูมิแพ้ผิวหนังของหมาจะมีช่วงดีขึ้นช่วงหนึ่งของปี ในเมืองไทย วงจรนี้เดินตลอด ทำให้เจ้าของชาวไทยจำนวนมากเข้าใจผิดว่าหมาของตัวเองเลียเท้าเป็นนิสัย ทั้งที่จริง ๆ อาจเป็นภูมิแพ้เรื้อรังที่ไม่ได้รับการรักษา

สิ่งที่เจ้าของชอบทำ แล้วยิ่งทำให้แย่ลง

เมื่อพฤติกรรมนี้น่ารำคาญพอ เจ้าของก็เริ่มเอาเครื่องมือมาใช้ แต่หลายอย่างที่ดูสมเหตุสมผล กลับทำให้หมาแย่กว่าเดิม

ดุ ห้าม ตี ทุกครั้งที่หมาเริ่มเลียคือทางที่กลับมาทำให้สถานการณ์แย่ลง การลงโทษเพิ่มระดับความตื่นตัวของหมา ความเครียดที่เพิ่มขึ้นทำให้วงจรการเลียยิ่งแน่นขึ้น และในระยะยาว ความสนใจที่เราให้ทุกครั้งที่เขาเลีย แม้จะเป็นความสนใจในรูปแบบของการดุ ก็ทำหน้าที่เป็นรางวัลแบบสุ่มในสายตาของหมา หมาบางตัวเลยเรียนรู้ว่าเลียเท้าเท่ากับเจ้าของหันมาหา

สเปรย์รสขม ส่วนใหญ่หมาเรียนรู้ที่จะเพิกเฉยภายในสองสามวัน และในขณะเดียวกัน สารเคมีในสเปรย์ก็ทำให้ผิวที่อ่อนแออยู่แล้วระคายเคืองมากขึ้น ผลทุกครั้งคือทำให้อาการที่ต้นเหตุยังอยู่ลามและกลายเป็นแผลที่ใหญ่ขึ้น

พันผ้าพันแผล ในสภาพอากาศชื้น ผ้าพันที่อับและไม่ระบายอากาศ คือสภาพแวดล้อมที่ดีที่สุดสำหรับการเติบโตของเชื้อ ส่วนหมาที่กัดและกลืนผ้าพันออก ก็เสี่ยงต่อการเป็นสิ่งแปลกปลอมในทางเดินอาหารตามมา

หมาเลียเท้าแบบไหน ควรไปหาหมอ

ถ้าหมาเลียเท้านานกว่าแค่ทำความสะอาดสั้น ๆ หลังเดินเล่น โดยเฉพาะถ้ามีข้อใดข้อหนึ่งเหล่านี้ร่วมด้วยได้แก่ เกาหู สะบัดหัวซ้ำ ๆ ติดเชื้อหูบ่อย ๆ ถูเอามือเช็ดหน้า มีคราบน้ำลายเหลืองหรือน้ำตาลเข้มบนขนเท้า มีอาการทางเดินอาหาร หรือเลียหนักขึ้นเฉพาะช่วงไหนของปี ควรรีบไปหาหมอ

ถ้าเป็นหมาสูงอายุ และเลียเท้าข้างเดียวเฉพาะที่ ควรตรวจข้อต่อและกระดูก เพราะการเลียเหนือข้อที่ปวดเป็นพฤติกรรมที่พบบ่อยในหมาที่เริ่มมีข้ออักเสบ โดยเฉพาะหมาสูงอายุ

สิ่งที่เจ้าของทำได้ที่บ้าน

อย่าให้ความสนใจกับการเลียโดยตรง ทั้งทางบวกอย่างลูบและปลอบ และทางลบอย่างดุและห้าม ถ้าเขาเริ่มเลียและเราอยู่ตรงนั้นพอดี ลุกขึ้นเดินไปทำอย่างอื่นแบบไม่ทำให้เขารู้สึกว่าเขาทำผิด แค่หายไปจากภาพ พฤติกรรมที่ไม่ได้รับความสนใจในระยะยาวจะหดตัวลงเอง

เช็ดเท้าหลังเดินเล่นทุกครั้ง ใช้ผ้าหมาด ๆ เช็ดให้ทั่วซอกนิ้ว แล้วเช็ดซ้ำด้วยผ้าแห้งเพื่อเอาความชื้นออก กระบวนการนี้เอาเกสร ฝุ่น สารเคมีที่ติดมาจากพื้น และความชื้นที่จะทำให้ยีสต์เติบโต ออกในจังหวะเดียว เป็นการดูแลขั้นต่ำที่ทำง่ายและช่วยลดวงจรเริ่มต้นได้จริง

เปลี่ยนเวลาเดินเล่นในวันที่ร้อน หลีกเลี่ยงพื้นซีเมนต์ช่วงบ่ายของวันที่อุณหภูมิสูง ทดสอบง่าย ๆ ด้วยการเอาหลังมือวางบนพื้น 5 วินาที ถ้าเราทนไม่ได้ หมาก็ทนไม่ได้ เลื่อนไปเดินช่วงเช้าตรู่หรือพลบค่ำแทน

ให้สมองของเขามีงานทำ สำหรับหมาที่เลียเป็นนิสัย ไม่ใช่คัน สาเหตุใหญ่ ๆ คือความเบื่อ ควรหากิจกรรมมาทำกับเขาเริ่มที่ระดับง่ายก่อน เช่น เอาอาหารใส่ของเล่นแบบซ่อนอาหารง่าย ๆ หรือซ่อนขนมในห้องนั่งเล่นให้เขาตามกลิ่นหา เมื่อเขาเริ่มอินกับเกมแล้ว ค่อยเพิ่มความยากเป็นพัซเซิลที่ต้องคิด แล้วค่อยขยับเป็นการเดินดมในสวนสาธารณะที่กลิ่นซับซ้อนกว่าในบ้าน รากของวงจรเลียเท้าหลายตัวคือสมองที่ไม่มีงานพอจะใช้พลังงาน และเท้าก็กลายเป็นกิจกรรมเดียวที่หมาคิดออก

lick mat อาจช่วยได้ ในหมาที่อาการเริ่มเข้าวงจรพฤติกรรมแล้ว ป้ายขนมเปียกบนแผ่นซิลิโคนที่มีลายปุ่ม ๆ ให้เขาเลีย เป็นการตอบสนองความต้องการเลียในรูปแบบที่ไม่ทำลายผิวตัวเอง แต่ระวังว่าถ้าสาเหตุยังเป็นภูมิแพ้ที่ยังไม่ได้รักษา lick mat จะแค่เบี่ยงเบนความสนใจชั่วครู่ ไม่ใช่ทางออก

ปัญหาหมาเลียเท้า

หมาแต่ละตัวเลียเท้าด้วยเรื่องราวต่างกัน บางตัวเป็นเกสรในอากาศ บางตัวเป็นความร้อนจากพื้น บางตัวเป็นข้อต่อที่เริ่มสึก บางตัวเป็นวงจรในสมองที่สะสมเอง และเกือบทุกตัวไม่ใช่นิสัย ก่อนเราจะคิดว่าจะหยุดพฤติกรรมนี้ยังไง ลองฟังก่อนว่าเขากำลังบอกอะไรครับ

อ่านต่อเรื่องภาษากายหมา: คู่มืออ่านภาษาหมาฉบับเต็ม · หมาอ้อน รู้ตัวว่าน่ารักไหม · หมายืดตัวทักทายแปลว่าอะไร