ทุกคนที่เคยได้รักหมา ย่อมเข้าใจหรือจินตนาการได้ถึงความเจ็บปวดรวดร้าวใจเมื่อต้องสูญเสียพวกเขาไป แต่เคยสงสัยไหมครับว่าสำหรับหมานั้นพวกเขาจะรู้สึกโศกเศร้ากับการจากไปหรือเปล่า?
แม้เราจะตอบได้ทันทีว่า “แน่นอน” แต่ในหมู่นักวิชาการเองหัวข้อนี้มีความซับซ้อน และแต่ละที่ก็ก็ยังมีความเห็นที่แตกต่างกัน บ้างก็ยืนยันว่าสัตว์ส่วนใหญ่มีอารมณ์ความรู้สึก บ้างก็แย้งว่าอารมณ์เป็นเอกลักษณ์ของมนุษย์เท่านั้น และบ้างก็อยู่ตรงกลางระหว่างสองจุดยืนนี้
มุมมองในอดีตเกี่ยวกับอารมณ์ของสัตว์
หลายพันปีที่ผ่านมาคนทั่วไปเชื่อว่าสัตว์มีอารมณ์ แต่ช่วงไม่กี่ร้อยปีนั้นนักปรัชญาตะวันตกส่วนใหญ่เริ่มมองข้ามแนวคิดนี้ โดยมองว่าสัตว์มีเพียงสัญชาตญาณที่ไม่ต้องการความคิดซับซ้อนใดๆ ในขณะที่ชาร์ลส์ ดาร์วินแย้งว่าอารมณ์ไม่ได้พบแค่ในมนุษย์ แต่มีอยู่ทั่วทุกสปีชีส์ ซึ่งสอดคล้องกับยุคเรืองปัญญาในศตวรรษที่ 17-18 ที่นักปรัชญาเริ่มเสนอแนวคิดว่าสัตว์ก็มีเหตุผลและรู้สึกเจ็บปวดได้ จนกระทั่งปลายศตวรรษที่ 19 นักวิทยาศาสตร์ก็เริ่มยอมรับว่า “การรับรู้ได้” (Sentience) คือความสามารถของมนุษย์และสัตว์ในการรับรู้ความรู้สึกและสภาวะต่างๆ
แต่มุมมองนี้ถอยหลังอีกครั้งเมื่อแนวคิดพฤติกรรมนิยม (Behaviorism) ถือกำเนิดขึ้นในช่วงต้นศตวรรษที่ 20 นำโดย B.F. Skinner เจ้าของแนวคิด การเสริมแรง และการลงโทษที่เรารู้จักกันดีนี่แหละ ผู้ยึดมั่นในแนวทางพฤติกรรมนิยมยืนกรานว่าวิทยาศาสตร์ต้องเลิกใช้คำอย่าง ความรู้สึก การรับรู้ ความปรารถนา และอารมณ์ เพราะมันไม่มีตัวตนที่จับต้องได้ทางวิทยาศาสตร์ แนวคิดนี้เฟื่องฟูอยู่เป็นเวลานาน
จนกระทั่งกลางทศวรรษ 1980 นักวิทยาศาสตร์จำนวนมากได้รับแรงบันดาลใจจากการค้นพบของ Jane Goodall นักพฤติกรรมผู้บุกเบิกแนวคิดนี้อีกครั้ง และเริ่มเริ่มหันมาสนใจเรื่องการรับรู้ของสัตว์และความรู้สึกของพวกมันอีกครั้ง และความสนใจนี้ก็ยังคงดำเนินมาจนถึงปัจจุบัน
แล้วหมาเสียใจเป็นจริงหรือ? ทัศนะใหม่เกี่ยวกับความโศกเศร้าของสัตว์
นั่นทำให้เรากลับมาสู่คำถามเรื่องความโศกเศร้า และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง สุนัขสามารถรู้สึกเสียใจหลังจากการสูญเสียได้หรือไม่? งานวิจัยยุคล่าสุดหลายชิ้นบ่งชี้ว่า “ได้” ซึ่งสอดคล้องกับประสบการณ์ของเจ้าของสุนัขจำนวนมาก แม้สุดท้ายแล้วก็ไม่มีใครสามารถรู้ได้อย่างแน่ชัดว่าสุนัขคิดและมองเกี่ยวกับความตายยังไง แต่ที่แน่ ๆ คือ หมานั้นเสียใจต่อการตายของได้จริง ๆ
Dr. Barbara J. King นักมานุษยวิทยาและผู้เขียนหนังสือ “How Animals Grieve” ยืนยันว่า แม้มนุษย์จะมีการรับรู้เชิงเหตุผลเกี่ยวกับความตายและความเป็นที่สุดของมัน แต่ความสามารถในการโศกเศร้าไม่ได้ขึ้นอยู่กับความเข้าใจนั้น “วิธีการโศกเศร้าของเราอาจมีเอกลักษณ์” เธอกล่าว “แต่ความสามารถของมนุษย์ในการเสียใจนั้นเป็นสิ่งที่เรามีร่วมกับสัตว์อื่นๆ”
งานวิจัยว่าอย่างไรเกี่ยวกับความเศร้าของสุนัข
ในปี 2022 ทีมนักวิจัยชาวอิตาลีได้สรุปผลงานวิจัยระยะยาวที่ศึกษาหมาที่สูญเสียเพื่อนหมาไป และได้ข้อสรุปว่า ความผูกพันทางอารมณ์ที่หมามีต่อมนุษย์นั้นมักจะขยายไปถึงสัตว์อื่นๆ ในบ้านด้วย และการตายของเพื่อนสุนัขสามารถส่งผลให้เกิดพฤติกรรมที่เป็นความโศกเศร้าและการไว้อาลัย
ในกลุ่มเจ้าของสุนัขที่เข้าร่วมการศึกษา 86% สังเกตเห็นความเปลี่ยนแปลงเชิงลบในพฤติกรรมของน้องที่สูญเสียเพื่อนไป โดยมากกว่าหนึ่งในสามรายงานว่าความเปลี่ยนแปลงนั้นกินเวลาประมาณสองถึงหกเดือน และหนึ่งในสี่รายงานว่ากินเวลานานกว่าหกเดือน
ก่อนหน้านี้มีทฤษฎีที่ตั้งว่าเวลาหมาเสียเพื่อนหมาไปและมีอาการโศกเศร้านั้นเกิดจากความเศร้าของเจ้าของที่ส่งผลกับหมา มากกว่าเป็นความเศร้าของตัวหมาเอง ซึ่งการศึกษานี้ค้านแนวคิดนั้นได้อย่างชัดเจน และสรุปได้ว่าความเศร้าของหมานั้นเป็นของจริง และที่น่าสนใจคือนักวิจัยยังพบว่า สิ่งที่สำคัญที่สุดในแง่ของระดับความโศกเศร้า ไม่ใช่ระยะเวลาที่สุนัขทั้งสองอยู่ด้วยกัน แต่เป็น “ระดับของความผูกพัน” ระหว่างพวกเขา
ในปี 1996 ASPCA ได้ดำเนินโครงการ “Companion Animal Mourning Project” ซึ่งพบว่าเมื่อเพื่อนหมาตายจากไป สองในสามของสุนัขที่รอดชีวิตแสดงการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมหลายอย่าง รวมถึงการเบื่ออาหาร การนอนหลับที่ผิดปกติ ความเซื่องซึม การส่งเสียงร้องมากขึ้น การหลีกเลี่ยงการเล่น การติดเจ้าของมากขึ้น การสับสน และในกรณีที่รุนแรงคือร่างกายผ่ายผอม พฤติกรรมเหล่านี้หลายอย่างไม่แตกต่างจากการโศกเศร้าของมนุษย์เมื่อสูญเสียบุคคลอันเป็นที่รัก
ธรรมชาติของความเศร้าในสุนัข (และความท้าทายในการศึกษา)
อย่างไรก็ตามเราไม่เข้าใจรู้จิตใจของเขาได้เต็มร้อยโดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพวกเขาไม่สามารถพูดกับเราได้ว่ารู้สึกอย่างไร นั่นทำให้ไม่ว่าการแนวคิดว่าหมามีอารมณ์ความรู้สึกจะมีงานวิจัยมาสนับสนุนขนาดไหน แนวคิดตรงกันข้ามก็มีเหตุผลที่ชอบธรรมให้สามารถแย้งได้เสมอ
Marc Bekoff นักวิทยาศาสตร์ด้านพฤติกรรมชื่อดังมองว่าอีกเหตุผลสำคัญที่ทำให้นักวิจัยฝ่ายที่มองว่าสัตว์ไม่มีความรู้สีกยังคงได้รับความนิยมเป็นเพราะแนวคิดนี้ปลอดภัยจากการถูกมองว่า “อ่อนไหว” และ “ไม่เป็นวิทยาศาสตร์”
Bekoff เชื่อว่าเราจำเป็นต้องพิจารณาทั้งข้อมูลเชิงประจักษ์และหลักฐานจากเรื่องเล่า (anecdotal evidence) เช่น ข้อมูลที่เจ้าของสุนัขให้เมื่อพวกเขาสังเกตเห็นการกระทำที่ดูเหมือนโศกเศร้าของสุนัขหลังจากการสูญเสียเพื่อนสุนัข พวกเขายืนยันว่าเจ้าของให้ข้อมูลและการตีความพฤติกรรมของสัตว์เลี้ยงที่น่าเชื่อถือและแม่นยำอย่างสม่ำเสมอ ซึ่งเป็นหลักฐานที่ผู้สังเกตการณ์ภายนอกในห้องแล็บไม่สามารถเข้าถึงได้
“แม้ว่าความสุขและความเศร้าในสุนัขจะไม่เหมือนกับความสุขและความเศร้าในลิงชิมแปนซี ช้าง หรือมนุษย์ แต่นั่นก็ไม่ได้หมายความว่าไม่มีสิ่งที่เรียกว่าความสุขหรือความเศร้าของหมา” Bekoff กล่าว แม้ว่ามันจะยากที่หมาของเราต้องผ่านกระบวนการความโศกเศร้า แต่การที่เราตระหนักถึงความเศร้านั้น จะช่วยให้พวกเขาเยียวยาและรับมือกับมันได้มากขึ้น และอาจจะช่วยบรรเทาความเศร้าของตัวเราเองได้เช่นกัน
วิธีช่วยน้องหมาเมื่อเขาเจอความสูญเสีย
เราคาดเดาไม่ได้ว่าหมาจะเศร้านานแค่ไหน เช่นเดียวกับมนุษย์ บางวันน้องอาจจะดูเหมือนจะรับมือได้ดี ในขณะที่บางวันก็ดูอ่อนแอ อย่างไรก็ตาม มีหลายอย่างที่เราสามารถทำได้เพื่อช่วยให้เขารับมือกับความเศร้าได้ง่ายขึ้น:
- รักษากิจวัตรประจำวันให้เหมือนเดิม: แม้จะเป็นเรื่องยากที่จะทำใจ แต่การรักษากิจวัตรที่สม่ำเสมอจะช่วยให้น้องหมาที่กำลังเสียใจรู้สึกปลอดภัยขึ้น
- ให้เขาได้ออกกำลังกายเพียงพอ: การลุกขึ้นมาเคลื่อนไหว แม้จะเป็นแค่การเดินเล่นสั้นๆ เบาๆ ก็สามารถกระตุ้นให้น้องหมาที่กำลังเศร้ากลับมามีส่วนร่วมกับโลกภายนอกได้อีกครั้ง นอกจากนี้ยังช่วยลดความเซื่องซึม กระตุ้นความอยากอาหาร และส่งเสริมรูปแบบการนอนหลับที่เป็นปกติ
- ใช้เวลาร่วมกับเขา: สิ่งสำคัญที่สุดอย่างหนึ่งที่คุณสามารถทำได้คือการใช้เวลากับเขา อาจจะเป็นการนั่งเงียบๆ อยู่ในห้องเดียวกัน หรือหาเวลาเล่นด้วยกันเป็นพิเศษ แต่อย่าบังคับหรือให้ความสนใจมากจนเกินไป ถ้าเขาลุกหนีเมื่อคุณนั่งลงข้างๆ ก็ไม่เป็นไร ให้พื้นที่กับเขาแล้วลองใหม่อีกครั้งในภายหลัง
- นัดเจอเพื่อน (ถ้าเขาชอบเข้าสังคม): ถ้าน้องหมาของคุณชอบเล่นกับเพื่อนสุนัขตัวอื่น การนัดเล่นกับเพื่อนๆ อาจเป็นสิ่งที่เขาต้องการเพื่อช่วยให้ผ่านช่วงเวลาแห่งความโศกเศร้าไปได้ แต่ถ้าน้องหมาของคุณหลีกเลี่ยงการมีปฏิสัมพันธ์ แสดงอาการวิตกกังวล หรือมีท่าทีหงุดหงิดหรือก้าวร้าวต่อสุนัขตัวอื่น ให้หยุดการเล่นทันทีแล้วลองหาวิธีอื่นแทน
- การฝึกก็ช่วยได้: การใช้เวลาในแต่ละวันไปกับการฝึกเล็กๆ น้อยๆ สามารถช่วยกระตุ้นจิตใจของน้องหมาที่กำลังเสียใจได้ ไม่จำเป็นต้องเป็นอะไรที่ยากลำบาก ชื่นชมความสำเร็จเล็กๆ น้อยๆ แม้ว่าประสิทธิภาพของน้องหมาอาจจะไม่เฉียบคมเหมือนปกติ ถ้าน้องหมาดูพร้อม ลองเพิ่มทริคใหม่ๆ เกม หรือกิจกรรมใหม่ๆ เข้าไป
สิ่งสำคัญคือต้องจำไว้ว่าไม่มีทางที่เราจะบังคับให้หมาผ่านกระบวนการโศกเศร้าไปได้เร็วขึ้นได้ แต่ที่ทำได้คือใส่ใจกับสิ่งที่หมากำลังพยายามบอกเราว่าเขาต้องการอะไร และในบางกรณีอาจจะต้องปรึกษาสัตวแพทย์เพื่อใช้ยา เช่นเดียวกับการไปหาจิตแพทย์ของมนุษย์
[i] de Vere, Amber J. and Kuczaj, Stan A. II. “Where are we in the study of animal emotions?” Wiley Interdisciplinary Reviews: Cognitive Science. 2016. Accessed through ResearchGate. https://www.researchgate.net/profile/Amber-De-Vere/publication/ 304250629_Where_are_we_in_the_study_of_animal_emotions/links/5b2bc122a6fdcc8506b7118d/
[ii] Ekman, Paul. “Darwin’s contributions to our understanding of emotional expressions.” Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Dec 12, 2009; 364(1535):3449–3451. Accessed through National Library of Medicine PubMed. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2781895/
[iii] Duncan, Ian J.H. “Animal Welfare: A Brief History.” La Fondation Driot Animal: Éthique & Sciences. (Proceedings: Animal Welfare: from Science to Law). https://www.fondation-droit-animal.org/proceedings-aw/animal-welfare-a-brief-history
[iv] Katsnelson, Alla. “How do we know what emotions animals feel?” Science News April 8, 2022 https://www.sciencenews.org/article/animal-emotion-behavior-welfare-feelings
[v] Duncan, Ian J.H. “The changing concept of animal sentience.” Applied Animal Behaviour Science Volume 100, Issues 1–2, October 2006. Accessed through Science Direct. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0168159106001110
[vi] Rowan, Andrew N., et al. “Animal sentience: history, science, and politics.” Animal Sentience 31(1). May 12, 2022. Accessed through WellBeing International. https://www.wellbeingintlstudiesrepository.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1697&context=animsent
[vii] King, Barbara J. “Humans Are Not the Only Creatures Who Mourn.” Scientific American. Sept 1, 2015. https://www.scientificamerican.com/article/humans-are-not-the-only-creatures-who-mourn/
[viii] ibid
[ix] Coren, Stanley, Ph.D. “Do Dogs Grieve the Loss of a Canine Housemate?” Psychology Today. March 1, 2022. Reporting on study noted in endnote 10.
[x] Uccheddu, Stefania; Ronconi, Lucia, et al. “Domestic dogs (Canis familiaris) grieve over the loss of a conspecific.” Scientific Reports 12, article number 1920. February 24, 2022. Accessed through Nature. https://www.nature.com/articles/s41598-022-05669-y#citeas
[xi] Hunter, Tammy, DVM; Llera, Ryan, BSc, DVM; Buzhardt, Lynn, DVM. “Do Dogs Mourn?” VCA Animal Hospitals. No date. https://vcahospitals.com/know-your-pet/do-dogs-mourn
[xii] Bekoff, Mark. “Animal Emotions: Exploring Passionate Natures: Current interdisciplinary research provides compelling evidence that many animals experience such emotions as joy, fear, love, despair, and grief—we are not alone.” BioScience, Volume 50, Issue 10. October 2000.Accessed through Oxford Academic Journals. https://academic.oup.com/bioscience/article/50/10/861/233998
[xiii] Martens, Pimm; Enders-Slegers, Marie-José; and Walker, Jessica K. “The Emotional Lives of Companion Animals: Attachment and Subjective Claims by Owners of Cats and Dogs.” Anthrozoös, 29(1). 2016. Accessed through Taylor & Francis Onlinehttps://www.tandfonline.com/doi/epdf/10.1080/08927936.2015.1075299?needAccess=true
[xiv] Loc sit Bekoff, Mark.
[xv] Panksepp, Jaak. “Affective Neuroscience: The Foundations of Human and Animal Emotions.” ISBN 978-0-195-17805-0. Oxford University Press. September, 2004.
[xvi] Loc sit Bekoff, Mark.
[xvii] King, Barbara J., Ph.D. How Animals Grieve. ISBN 978-0-226-43732-2. Oxford University Press. April 17, 2014.