ในฐานะครูฝึกหมาผมต้องสารภาพว่าผมเตะหมาตัวเองบ่อยมาก แน่นอนว่าทุกครั้งเป็นอุบัติเหตุจากการที่เขาชอบพัวพันขา และส่วนใหญ่เขาก็ไม่ได้ว่าอะไร นั่นทำให้ผมอดสงสัยไม่ได้ว่า “เวลามีอุบัติเหตุเกิดขึ้นหมารู้ไหมว่าเราไม่ได้ตั้ง ?” ใครอยากรู้เหมือนกันโพสต์นี้มีคำอธิบายครับ
หมาแยกแยะ “ความตั้งใจ” ของเราได้
หมามีความสามารถในการอ่านเจตนาของมนุษย์ ซึ่งเรื่องนี้มีงานวิจัยทางวิทยาศาสตร์งานหนึ่งที่น่าสนใจมารองรับครับ
หนึ่งในการศึกษาที่โดดเด่นคือการทดลองในรูปแบบที่เรียกว่า “Unwilling vs. Unable” (ไม่เต็มใจให้ vs. ให้ไม่ได้) โดยนักวิจัยทดลองโดยการให้หมาเห็นขนมแต่ไม่ได้กินด้วยหลายวิธี โดยรวม ๆ แล้วจะมี 2 แบบคือ
- หมาไม่ได้กินเพราะจงใจไม่ให้: ผู้ทดลองตั้งใจเอาขนมหลบหมา
- หมาไม่ได้กินเพราะอุบัติเหตุ: ผู้ทดลองตั้งใจทำขนมหล่น หรือมีอุปสรรคทำให้ให้ไม่ได้
ผลพบว่าสุนัขมีปฏิกิริยาแตกต่างกันอย่างชัดเจนระหว่างการ “จงใจไม่ให้” (unwilling) กับการ “พยายามให้แต่ไม่ได้” (unable)
สุนัขจะแสดงความอดทนและรอคอยนานกว่า เมื่อเห็นว่าเราพยายามแต่ทำพลาด ซึ่งบ่งชี้ว่าพวกเขาสามารถประเมินเจตนาเบื้องหลังการกระทำได้ ไม่ใช่แค่ตัดสินจากผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นเท่านั้น ดังนั้นเมื่อเราเผลอเหยียบหางเขา หรือเตะหมา เขาไม่ได้ประมวลผลแค่ความเจ็บปวด แต่เขากำลังอ่านภาษากายและอารมณ์ของเราที่เกิดขึ้นทันทีหลังจากนั้นด้วย
การตีความของหมาต่ออุบัติเหตุ
การให้อภัย หรือขอโทษนั้นเป็นวิธีคิดของมนุษย์ ซึ่งเป็นเรื่องที่ซับซ้อนเกินไปสำหรับหมา โดยหมาจะประมวลผลเหตุการณ์โดยให้ความทรงจำแบบเชื่อมโยง (Associative Memory) หรือการที่เขาตีความเหตุการณ์ผ่านสิ่งที่เกิดขึ้นตามมา เช่น
- ถ้าเราเผลอทำเขาเจ็บ แล้วเราไม่แสดงความเครียด แต่เข้าไปปลอบด้วยน้ำเสียงที่อ่อนโยนและภาษากายที่เป็นมิตร หมาจะเรียนรู้ที่จะเชื่อมโยงความเจ็บปวดที่เกิดขึ้นชั่วครู่กับประสบการณ์ดีๆ ที่ตามมา (การปลอบโยน) ทำให้เขาไม่ได้มองว่าเราเป็นอันตราย
- ในทางกลับกัน ถ้าเราเผลอทำเขาเจ็บ แล้วเราตกใจ แสดงความเครียดออกมา และทำให้มันเป็นเรื่องใหญ่ หมาจะสร้างการเชื่อมโยงทันทีว่า การเข้าใกล้เราในสถานการณ์คล้ายๆ กัน นำมาซึ่งสถานการณ์ที่น่ากังวล และทำให้เขากังวลล่วงหน้าเวลามีสถานการณ์ใกล้เคียงกันจากการสร้างการเชื่อมโยงเหตุการณ์กับสมองส่วนความเครียด
ดังนั้นแม้หมาจะรู้ว่าเราตั้งใจหรือไม่ แต่การตีความว่าอุบัติเหตุนั้นควรกังวลแค่ก็ขึ้นกับการตอบสนองของเจ้าของต่อเหตุการณ์นั้น ๆ ด้วยครับ
ขอโทษเป็นภาษาหมา: ภาษากายสำคัญกว่าคำพูด
หมาอาจไม่เข้าใจคำว่า “ขอโทษ” แต่หมาเข้าใจ “ภาษากาย” ของเราได้ดีพอที่เราจะสื่อสารกับเขาได้ ดังนั้นหลังอุบัติเหตุ สิ่งที่เราควรทำคือ:
- ใจเย็น ตั้งสติ: การที่เราตื่นตระหนกหรือโวยวายอาจยิ่งทำให้หมาเครียดและสับสน และทำให้อุบัติเหตุเป็นเรื่องใหญ่ขึ้น พยายามหายใจลึกๆ และควบคุมอารมณ์ของเราให้ได้ก่อน
- ใช้ภาษากายที่เป็นมิตร: ย่อตัวลงให้อยู่ในระดับใกล้ ๆ เขา หันข้างเล็กน้อย และหลีกเลี่ยงการจ้องตาโดยตรง ซึ่งเป็นสัญญาณสากลที่บอกว่า “ฉันไม่มีเจตนาคุกคาม”
- ใช้น้ำเสียงที่อ่อนโยน: พูดกับเขาด้วยน้ำเสียงที่สูงและนุ่มนวล ไม่สำคัญว่าจะพูดอะไร แต่น้ำเสียงควรสงบและอ่อนโยน
- ให้พื้นที่และรอสัญญาณ: อย่ารีบเข้าไปกอดหรือจับตัวเขาทันที เพราะเขาอาจจะยังตกใจและเจ็บอยู่ ยื่นมือออกไปให้เขาดมก่อน ถ้าเขายอมให้เข้าใกล้หรือเข้ามาหาเราเอง ค่อยๆ ลูบตัวเขาเบาๆ บริเวณอกหรือสีข้าง
- สร้างความเชื่อมโยงเชิงบวก (เมื่อเขาพร้อม): เมื่อเขาหายตกใจและดูผ่อนคลายแล้ว การให้ขนมชิ้นเล็กๆ หรือชวนเล่นเบาๆ จะช่วยตอกย้ำว่าการมีปฏิสัมพันธ์กับเราหลังเหตุการณ์นั้นเป็นเรื่องที่ดี
อุบัติเหตุส่งผลต่อความสัมพันธ์ของเรากับหมาอย่างไร?
ทุกๆ ปฏิสัมพันธ์ที่เรามีกับหมาเปรียบเสมือนการเติมเงินเข้าหรือถอนเงินออกจาก “บัญชีความไว้ใจ” การเผลอทำเขาเจ็บคือการถอนเงินโดยไม่ตั้งใจ แต่การตอบสนองของเราหลังจากนั้น คือโอกาสในการฝากเงินก้อนใหญ่กลับเข้าไป
หากเราจัดการด้วยความเข้าใจและความอ่อนโยน มันจะยิ่งเสริมสร้างความผูกพันและตอกย้ำให้หมารู้ว่าเราคือ “พื้นที่ปลอดภัย” ของเขาเสมอ แต่หากเราจัดการด้วยตกใจและเครียด มันจะเป็นการถอนเงินออกจากบัญชีซ้ำอีกรอบ การรับมือกับอุบัติเหตุได้ดี รวมถึงการสร้างความสัมพันธ์ที่ดีผ่านการฝึกที่ถูกต้อง จะช่วยให้บัญชีความไว้ใจของเราเต็มอยู่เสมอ และทำให้อยู่ร่วมกันได้ดีขึ้นครับ
อ้างอิง:
- Völter, C. J., Lonardo, L., Steinmann, M. G. G. M., Ramos, C. F., Gerwisch, K., Schranz, M.-T., Dobernig, I., & Huber, L. (2023). Unwilling or unable? Using three-dimensional tracking to evaluate dogs’ reactions to differing human intentions. Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences, 290(1991), 20221621. https://doi.org/10.1098/rspb.2022.1621
- Albuquerque, N., Guo, K., Wilkinson, A., Savalli, C., Otta, E., & Mills, D. (2016). Dogs recognize dog and human emotions. Biology Letters, 12(1), 20150883. https://doi.org/10.1098/rsbl.2015.0883
- Schünemann, B., Keller, J., Rakoczy, H., Behne, T., & Bräuer, J. (2021). Dogs distinguish human intentional and unintentional action. Scientific Reports, 11(1), 14812. https://doi.org/10.1038/s41598-021-94374-3