ว่าด้วย “ความนิ่ง” ที่แลกมาด้วยสุขภาพจิต

“สมมติว่าเราแก้ทุกปัญหาของหมาจบแล้ว… หมาจะมีชีวิตที่ดีหรือยัง ?”

เรามักชินกับการมอง “ความสำเร็จ” คือการ “กำจัด” สิ่งไม่ดีออกไป เราจ้างครูฝึกเมื่อหมามีปัญหา เราเข้าคอร์สเพื่อ “หยุด” พฤติกรรมที่น่ารำคาญ เป้าหมายของเรามักหยุดที่จุด “สุญญากาศ” คือจุดที่ไม่มีเรื่องปวดหัว ไม่มีเสียงเห่า

แต่ความเงียบสงบนั้นเพียงพอให้หมามีคุณภาพชีวิตที่ดี (Good Welfare) หรือเป็นแค่ความว่างเปล่า?

วันนี้ผมอยากชวนสำรวจมุมมองใหม่ที่ผสมผสาน จิตวิทยาเชิงบวก (Positive Psychology) เข้ากับ วิทยาศาสตร์สวัสดิภาพสัตว์สมัยใหม่ (Modern Animal Welfare Science) เพื่อตอบคำถามว่า “ทำยังไงให้หมาของเรา เติบโต (Flourish) และคุณภาพชีวิตที่คุ้มค่าแก่การมีอยู่”

ปัญหาของการพยายามกำจัดปัญหา

ในอดีต วงการพฤติกรรมสัตว์มักมองปัญหาแบบ “โมเดลรักษาโรค” คือมองพฤติกรรมที่ไม่พึงประสงค์ (เห่า, ขุด, ก้าวร้าว) เป็นเหมือน “อาการป่วย” ที่ต้องรักษาให้หาย มุมมองนี้ทำให้เกิดสมการที่เข้าใจผิดว่า:

นั่นทำให้เรามักคิดโดยอัตโนมัติไปว่าหมาที่ดี = หมาที่ไม่มีปัญหา

แต่ในความเป็นจริงนั้นแค่การไม่มีโรค ไม่ได้แปลว่าสุขภาพดี การแก้ปัญหาพฤติกรรมจนหาย ไม่ได้แปลว่าหมาจะมีความสุข ร่าเริง และเป็นหมาที่ดี เขาแค่กลับมาอยู่ที่จุด “สุญญากาศ” ที่ว่างเปล่า

การฝึกจนหมา “หยุด” พฤติกรรมแย่ๆ ได้หมด อาจทำให้เราได้หมาที่นอนนิ่งๆ มุมห้อง ไม่สร้างความเดือดร้อน แต่แววตาไร้ประกายชีวิตชีวา สภาวะนี้ไม่ใช่ความสุข แต่มันคือ “ความเหี่ยวเฉา” ชีวิตที่ขาดแรงขับเคลื่อนและขาดการมีส่วนร่วม ซึ่งเป็นภัยเงียบที่ทำร้ายหมาได้รุนแรงกว่าพฤติกรรมปัญหาเสียอีก

ปัญหาพฤติกรรมและคุณภาพชีวิตนั้นไม่ใช่เรื่องเดียวกันทั้งหมด

เมื่อเรามองปัญหาพฤติกรรม และสุขภาพจิตของหมาให้เป็นคนละเรื่องกันโดย

1. แกนแนวนอน: ปัญหาพฤติกรรม (Behavioral Problems) – มีปัญหาพฤติกรรมมากหรือน้อย (เช่น ก้าวร้าว, วิตกกังวล, ทำลายข้าวของ)
2. แกนแนวตั้ง: สุขภาพจิต (Cognitive Well-being) – คุณภาพชีวิตทางใจ (มีทักษะการคิด, มีความมั่นใจ, มีอิสระในการเลือก)พฤติกรรมมากหรือน้อย (เช่น ก้าวร้าว, วิตกกังวล)

เมื่อนำสองแกนมาประกอบกัน เราจะได้ 4 รูปแบบคุณภาพชีวิต ที่ใช้อธิบายหมาได้เห็นภาพชัดขึ้น

1. หมาที่ชีวิตดี (Flourishing) – สุขภาพจิตดี / ปัญหาพฤติกรรมน้อย 

นี่คือสภาวะที่ผมคิดว่าควรเป็นเป้าหมายจริง ๆ ของทุกคนที่มีหมา เราไม่ได้ต้องการแค่ “หมาเรียบร้อย” แต่หมาที่มีสุขภาพจิตที่แข็งแรง มีความมั่นใจ ร่าเริง อยากรู้อยากเห็น และมีความยืดหยุ่นทางอารมณ์สูง เมื่อเจอสิ่งเร้าแปลกใหม่ เขาอาจตื่นตัวแต่ไม่ตื่นตระหนก และสามารถกลับสู่สภาวะปกติได้เร็ว

หมากลุ่มนี้เชื่อมั่นในตัวเจ้าของและรู้สึกปลอดภัย พฤติกรรมที่ดีของเขาเกิดจากความเข้าใจและความร่วมมือ ไม่ใช่เกิดจากความกลัว สุนัขกลุ่มนี้มักได้รับการตอบสนองความต้องการพื้นฐานทางกายและใจอย่างครบถ้วน ทำให้เขาแสดงออกอย่างเหมาะสมโดยธรรมชาติ

2. หมาที่กำลังปรับตัว (Struggling) – สุขภาพจิตดี / ปัญหาพฤติกรรมมาก 

หมากลุ่มนี้มักถูกเข้าใจผิดว่าเป็น “หมาดื้อ” แต่จริง ๆ แล้วเขามี แรงขับตามธรรมชาติ (High Drive) และพลังงานชีวิตสูง ฉลาด กล้าหาญ แต่ขาดช่องทางระบายออกที่ถูกต้อง (Lack of Outlet)

พลังงานที่ล้นเหลือจึงระเบิดออกมาเป็นพฤติกรรมที่เจ้าของไม่ชอบ เช่น การทำลายข้าวของ หรือไฮเปอร์เกินเหตุ สภาวะนี้ไม่ได้แปลว่าเขา “นิสัยเสีย” แต่แปลว่าเขามีความต้องการพื้นฐาน (Needs) ที่ไม่ได้รับการตอบสนอง หรือยังขาดทักษะการจัดการตัวเอง (Self-regulation) หากเราเปลี่ยนพลังงานนี้ให้เป็นงานหรือกิจกรรม (Enrichment) เขาจะกลายเป็นหมาที่ยอดเยี่ยมได้ทันที

หมากลุ่มนี้น่าเศร้าที่สุด เพราะหากเขาได้รับความเข้าใจ การจัดการ และการฝึกที่ถูกต้องจะสามารถพัฒนาไปเป็นหมาที่ยอดเยี่ยมได้ง่าย ๆ แต่ปัญหาคือหลายครั้งที่เราโฟกัสกับส่วนที่เป็นปัญหาของเขา และพาไปฝึกด้วยวิธีที่ผิดทำให้เขากลายเป็นหมาที่เหี่ยวเฉา

3. หมาที่เหี่ยวเฉา (Languishing) – สุขภาพจิตแย่ / ปัญหาพฤติกรรมน้อย 

นี่คือกลุ่มที่มักถูกมองข้าม เพราะภายนอกเขาดูเป็น “หมาในฝัน” ของหลายคน คือ นิ่ง เงียบ เรียบร้อย ไม่สร้างปัญหาใดๆ แต่ก็ไร้ชีวิตชีวา และขาดความกระตือรือร้นต่อสิ่งรอบตัว

สภาวะนี้มักเกิดจากการถูกฝึกด้วยการข่มขู่ บังคับ หรือลงโทษรุนแรงต่อเนื่อง จนเขาเรียนรู้ว่าการ “อยู่เฉยๆ” คือทางรอดที่ปลอดภัยที่สุด (Learned Helplessness) เขาไม่ได้ทำตัวดีเพราะมีความสุขหรือตัดสินใจได้ด้วยตัวเอง แต่ทำเพราะความกลัวและความสิ้นหวัง

เรื่องน่าเศร้าที่สุดคือหมากลุ่มนี้กลับเป็นเป้าหมายของหลาย ๆ คน และการยิ่งพยายามแก้ปัญหาให้มากขึ้น ๆ ก็จะผลักเขาให้เขาสู่กลุ่มสุดท้าย

4. หมาที่วิกฤต (Floundering) – สุขภาพจิตแย่ / ปัญหาพฤติกรรมมาก 

สภาวะที่วิกฤตที่สุดคือการมีสุขภาพจิตย่ำแย่และแสดงปัญหาพฤติกรรมรุนแรงออกมาพร้อมกัน หมากลุ่มนี้มักเต็มไปด้วยความหวาดกลัว วิตกกังวล ระแวง หรือก้าวร้าว

เขาไม่สามารถควบคุมอารมณ์ตัวเองได้ และมักตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อมด้วยสัญชาตญาณการเอาตัวรอด (สู้ หนี หรือตัวแข็งทื่อ) นี่คือจุดที่เขาต้องการความช่วยเหลือจากผู้เชี่ยวชาญเพื่อฟื้นฟูสภาพจิตใจ

การพัฒนาคุณภาพชีวิตให้กับหมา

1. ฝึกทักษะให้หมาใช้รับมือปัญหา

ถ้าเราเปลี่ยนโจทย์จาก “แก้ปัญหา” เป็น “สร้างการเติบโต” วิธีการเลี้ยงจะเปลี่ยนไป แทนที่จะรอให้เขาทำผิดแล้วดุ เราจะพิจารณาว่า “เขาขาดทักษะ (Skill) อะไรในการรับมือกับโลก?”

• ปัญหา: กระโจนใส่คนเพราะตื่นเต้น
• แนวทางเดิม: ดุ, กระตุกสายจูง, หรือสั่งให้นั่งนิ่งๆ (ใช้การกดทับอารมณ์)
• แนวทางเติบโต: หมาอาจจะขาด”ความสงบ” (Calmness) ซึ่งพัฒนาได้ด้วยการสอนให้เขา เลือก เอาเท้าติดพื้นแล้วได้รางวัล หรือเข้านอนบนที่นอนเขา เพื่อให้เราไม่ได้แค่หยุดพฤติกรรม แต่สร้างทักษะความติดแบบใหม่

2. ฝึกให้หมาตัดสินใจด้วยตัวเอง

ในทางวิทยาศาสตร์ Agency (อำนาจในการเลือก) คือปัจจัยสำคัญของสุขภาพจิตของสิ่งมีชีวิตทุกชนิด การที่หมาได้ “เลือกเอง” บ้าง จะช่วยสร้างความมั่นใจในการใช้ชีวิต

• The Sniffari (เดินดมกลิ่น):พาเดินโดย ให้หมาได้เป็นคนนำทาง  อนุญาตให้ดมหญ้ากอนั้นนาน 5 นาทีถ้าเขาต้องการ เป้าหมายหลักไม่ใช่การเดินจากจุด A ไป B แต่คือระหว่างทางที่หมาได้เลือกทำในสิ่งที่เขาอยากทำ
• Choice-Based Training: เปลี่ยนจากการออกคำสั่ง (Command) เป็นการให้รางวัลเมื่อเขาตัดสินใจถูก (Choice) เช่น รอให้เขามองหน้าเราเองแล้วชม แทนที่จะคอยเรียกชื่อซ้ำๆ

การโฟกัสกับคุณภาพชีวิตหมา

โมเดลการเติบโต ไม่ได้แปลว่าจะเพิกเฉยปัญหา แต่เราจะแก้ด้วยวิธีที่ยั่งยืนกว่า คือการสร้างหมาที่มีจิตใจเข้มแข็ง ยืดหยุ่น และมีความสุขจากภายใน ไม่ใช่การเอาคุณภาพชีวิตไปแลกกับความนิ่ง

ถ้าวันนี้หมาของเรายังมีปัญหา ยังเห่าคนแปลกหน้า ยังกลัวเสียงฟ้าร้อง นั่นไม่ได้แปลว่า เราล้มเหลว เพราะแม้เขาจะมีปัญหาพฤติกรรม (แกนที่ 1) แต่ถ้าเขายังมีความร่าเริง (แกน 2) การค่อย ๆ แก้ปัญหาพฤติกรรมอย่างวิธีก็จะยังพาเขาไปสู่ชีวิตที่ดีได้ไม่ยาก และที่สำคัญตอนนี้เขาก็ยังเป็นหมาที่มีความสุขและใช้ชีวิตดี ๆ อยู่กับเราได้ โดยไม่ต้องเอา “ความสดใส” ของเขาไปแลกกับความนิ่ง