การฝึกนั้นควรจะเป็นกิจกรรมสนุกระหว่างเรากับหมา แต่สิ่งที่หลายบ้านเคยเจอคือบางครั้งหมากลับเลือกจะเมินเวลาเราจะเล่นฝึกด้วย
ก่อนที่จะยอมแพ้และคิดว่าหมาเรานั้นอาจจะฝึกไม่ได้ วันนี้ผมอยากจะมาชวนทำความเข้าใจว่าอะไรคือสิ่งที่ขับเคลื่อนความสนุกของหมา และการนำหลักการเหล่านี้มาใช้เพื่อหมารักการฝึกและทำให้การฝึกคือช่วงเวลาดี ๆ ของเรากับหมายังไงได้บ้าง
3 สาเหตุหลักที่ทำให้การฝึกเป็นเรื่องน่าเบื่อ
1. เศรษฐศาสตร์ของรางวัล (The Reinforcement Economy)
ในโลกของหมา ทุกกิจกรรมมีการให้ “มูลค่าของรางวัล” ในตัวเอง ไม่ว่าเราจะเป็นคนให้รางวัลหรือไม่ก็ตาม โดยหลัก ๆ แล้วรางวัลสำหรับหมามี 2 อย่าง คือ
- รางวัลจากภายนอก (External Reinforcement): คือสิ่งที่เรามอบให้ เช่น ขนม ของเล่น หรือคำชม
- รางวัลจากภายใน (Internal Reinforcement): คือความรู้สึกพึงพอใจที่เกิดขึ้นในสมองของหมาเองเมื่อได้ทำกิจกรรมบางอย่างสำเร็จ โดยเฉพาะกิจกรรมที่เกี่ยวกับสัญชาตญาณ
ทำไมกระรอกถึงน่าสนใจกว่าเรา?
เพราะการไล่ล่ากระรอกนั้นเป็นการ “ให้รางวัลในตัวเอง” หรือมีรางวัลจากภายในงมหาศาล ทุกครั้งที่หมาได้ไล่ล่า สมองของเขาจะหลั่งสารโดพามีน (Dopamine) ซึ่งเป็นสารแห่งความสุขและความพึงพอใจออกมา มันเป็นความรู้สึกฟินที่ทำให้เสพติดได้ รางวัลภายในนี้ทรงพลังกว่าขนมชิ้นเล็กๆ ที่เรายื่นให้หลายเท่านัก แน่นอนว่าหมาเลือกที่จะไปล่ากระรอกมากกว่าสนใจจะเล่นหรือฝึกกับเรา
2. การคาดเดาได้ (The Predictability Trap)
หมาเป็นสิ่งมีชีวิตที่เกิดมาเพื่อคาดเดา เพราะเขาใช้เป็นทักษะการเอาตัวรอด หมาสังเกตและคาดเดาเหตุการณ์ที่มีแบบแผนได้เก่งมาก แต่ทักษะนี้เองเป็นตัวทำลายความสนุกของเขาเหมือนกัน เพราะเมื่อหมาสามารถคาดเดารูปแบบการฝึกของเราได้ หมาก็จะหมดสนุกทันที
ถ้าเราฝึกแบบเดิมๆ ด้วยวิธีเดิมๆ ให้รางวัลเดิม ๆ ด้วยวิธีการให้เดิม ๆ ทุกวัน หมาจะเรียนรู้ได้อย่างรวดเร็วว่า “เดี๋ยวเจ้าของจะเรียกมาหา เดี๋ยวเราก็ต้องวิ่งไปหา เดี๋ยวก็ได้กินหนมหนึ่งชิ้น” เมื่อไม่มีอะไรให้ประหลาดใจ การเล่นฝึกก็เป็นแค่กิจวัตรที่น่าเบื่อ การคาดเดาได้ทำให้ความคาดหวังและความตื่นเต้นลดลง จนในที่สุดหมาก็เลือกที่จะไม่เล่นดีกว่า
3. ความกดดันจากเรา (Pressure)
บางครั้งความตั้งใจดีของเรากลับสร้างแรงกดดันให้หมาโดยไม่รู้ตัว เราอยากเล่นฝึกกับเขาให้สนุก ๆ แต่เราก็จ้องมองด้วยความคาดหวัง พลังงานเหล่านี้หมาสัมผัสได้หมด และมันทำให้การฝึกที่ตั้งจะจะให้เป็น “การเล่น” ให้กลายเป็น “การสอบ” ที่ถ้าทำไม่สำเร็จอาจจะทำให้เจ้าของผิดหวัง แม้เราจะไม่ได้ทำร้ายอะไรเขา ริ้วรอยจากความผิดหวังเราก็เป็นการลงโทษที่เพียงพอแล้ว
นอกจากนี้ พลังงานของเราเองก็เป็นสิ่งสำคัญ ถ้าเราฝึกหมาด้วยความรู้สึกเครียด หรือแค่ทำไปงั้น ๆ หมาก็จะรับรู้ได้และไม่รู้สึกสนุกไปด้วย การความสนุกของเรานั้นมีอิทธิพลมาก ๆ ต่อความสนุกของหมา
4 หลักการเปลี่ยนการฝึกให้เป็นการเล่นสนุก
หลักการที่ 1: เป็นเจ้าของที่หมางง (Unpredictable)
ทำลายแพทเทิร์นเดิมๆ และทำให้หมาไม่สามารถคาดเดาได้ว่าอะไรจะเกิดขึ้นต่อไป เป้าหมายคือทำให้หมาต้องลุ้นกับเราอยู่ตลอดเวลาที่เล่น
- เปลี่ยนวิธีฝึกไปเรื่อย: แทนที่จะฝึกเรียกมาหาแบบเดิม ๆ เปลี่ยนเป็นการเล่นซ่อนแอบ เพิ่มสิ่งกีดขวาง เพิ่มอุปสรรคไปกระตุ้นสมองให้หมาต้องคิดตลอดเวลา นั่นทำให้การฝึกโดยเกมมีประสิทธิภาพมาก ๆ
- เปลี่ยนรางวัล: อย่าให้รางวัลชนิดเดิมทุกครั้ง สลับระหว่างอาหารกับของเล่น หรือแม้กระทั่งเปลี่ยนชนิดของอาหารเพื่อสร้างความประหลาดใจ เรียนรู้เพิ่มเติมเกี่ยวกับ การฝึกหมาด้วยรางวัล และข้อควรระวัง
- ให้รางวัลบางไม่ให้บ้าง: การให้รางวัลทุกครั้งนั้นสร้างความน่าเบื่อให้กับกิจกรรม และตัวรางวัล ให้หมาลุ้นบ้างว่าครั้งนี้จะได้ไหม รวมถึงให้ในความถี่ที่ไม่สม่ำเสมอยิ่งดี
- เปลี่ยนความเร็วและจังหวะ: เล่นเร็วๆ สลับกับช้าๆ หยุดนิ่งบ้าง แล้วค่อยเริ่มใหม่ การเปลี่ยนจังหวะจะทำให้เกมตื่นตัวอยู่เสมอ
หลักการที่ 2: เพิ่มคุณค่าของการมีปฏิสัมพันธ์กับเรา
เป้าหมายสูงสุดคือทำให้หมารู้สึกว่า “การได้เล่นฝึกกับเรา” คือรางวัลที่ดีที่สุด ไม่ใช่ตัวของเล่นหรือขนม ทำได้โดยการพยายามให้การฝึกทุกครั้งคือประสบการณ์ที่ดี ทำให้ทุกครั้งที่ฝึกคือการเสริมสร้างความสัมพันธ์ ทำให้ช่วงเวลาที่อยู่กับเรามีแต่ประสบการณ์ดีๆ
อีกเรื่องที่สำคัญคือเราต้องเป็นส่วนหนึ่งของเกม อย่าเป็นแค่กรรมการที่ตัดสินหมาทำผิดทำถูก แต่ให้ให้เข้าไปมีส่วนร่วมในเกมด้วย เช่น เวลาฝึกการเรียกมาหาด้วยการเล่นซ่อนแอบ เราเองก็ต้องแอบอย่างสนุกเช่นกัน อย่าลืมว่าหมาชอบเห็นเรามีความสุขเช่นกัน
หลักการที่ 3: ช่วยหมาจัดการความตื่นเต้น
หมาที่ตื่นเต้นเกินไปมักจะ “คิดไม่ได้” พวกเขาจะเข้าสู่โหมดสัญชาตญาณและควบคุมตัวเองได้ยาก เราต้องเรียนรู้ที่คอยควบคุมระดับความตื่นเต้น (Arousal) ของหมาให้อยู่ในระดับที่เหมาะสม ให้การฝึกดำเนินต่อได้ อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับ Thinking Brain vs Reacting Brain ของสุนัขได้ที่นี่
- เล่นสั้นๆ แต่สม่ำเสมอ: การเล่นครั้งละ 2-3 นาทีแต่บ่อยๆ จะมีประสิทธิภาพมากกว่าการเล่นนานๆ จนหมาเหนื่อยและตื่นเต้นเกินควบคุม
หลักการที่ 4:ให้หมาได้มีทางเลือกและมีความสำเร็จ
หมาที่รู้สึกมั่นใจและเคยทำสำเร็จจะอยากฝึกมากขึ้น เราต้องสร้างสถานการณ์ที่ทำให้เขารู้สึกเหมือนเป็นผู้ชนะ
เริ่มเกมจากอะไรง่ายๆ ที่มั่นใจว่าหมาจะทำได้แน่นอน เมื่อเขาทำสำเร็จและได้รับรางวัล ความมั่นใจที่เพิ่มขึ้นจะทำให้เขากล้าที่จะลองเล่นในระดับที่ยากขึ้นต่อไป เช่นในการเล่นซ่อนแอบ เราต้องรู้ระดับของหมาเรา และแอบในระดับที่พอดีกับเขา เขาควรที่จะหาเราเจอได้ทุกครั้ง ในขณะที่เราก็จะซ่อนให้ยากขึ้นทุกครั้งเช่นกัน
การฝึกหมาให้สนุกเป็นเรื่องของความเข้าใจในหลักการและจิตวิทยาเบื้องหลัง เมื่อเราเปลี่ยนมุมมองจากการเป็นกรรมการไปเป็นเพื่อนเล่นที่คาดเดาไม่ได้และเต็มไปด้วยพลังงานบวก การฝึกจะกลายเป็นช่วงเวลาดี ๆ ของเรากับหมาได้ง่าย ๆ